Satın almacı bir sabah raftaki sayıya bakar ve rahatlar, çünkü stok on günlük görünüyordur. Üç gün sonra aynı kalem için sevkiyat yapılamaz. Tedarikçi siparişi beklenenden geç göndermiş, bu arada iki büyük müşteri normalin iki katı çekmiştir. Aynı depoda ise geçen yıldan kalan, bir yıldır hareket görmeyen bir palet kalem vardır ve nakit orada bağlıdır.
İki durum da aynı yerden çıkar. Hangi kalemden ne kadar tutulacağı ve siparişin ne zaman verileceği, deneyime ve hisse göre belirlenir. Bu yazıda emniyet stokunu, yeniden sipariş noktasını ve ABC sınıflandırmasını nasıl hesaplayacağınızı, sonra bu rakamların ERP’de nasıl canlı tutulacağını anlatıyoruz.
Üç kavram, üç ayrı soru
Bu terimler sık karıştırılır, oysa her biri başka bir soruya cevap verir.
- Emniyet stoku, talep ya da tedarik süresi beklenenden saparsa devreye giren tampondur. Sorusu, “ne kadar fazla tutmalıyım?” sorusudur.
- Yeniden sipariş noktası, serbest stok bu seviyeye indiğinde sipariş verilmesi gereken eşiktir. Sorusu, “ne zaman sipariş vermeliyim?” sorusudur.
- ABC sınıflandırması, kalemleri tüketim değerine göre gruplayıp ilginin nereye harcanacağını belirler. Sorusu, “hangi kaleme ne kadar emek vermeliyim?” sorusudur.
Sipariş miktarı dördüncü bir karardır ve bu yazının dışında kalıyor. Önce eşiği doğru kurmak gerekir.
Önce tedarik süresini dürüstçe ölçün
Hesabın en zayıf girdisi çoğu zaman tedarik süresidir. Stok kartında yazan süre, tedarikçinin söylediği süredir. Gerçek süre ise siparişin verildiği tarih ile mal kabul tarihi arasındaki farktır.
Son bir yılın siparişlerinden kalem veya tedarikçi bazında ortalamayı ve en uzun gecikmeyi çıkarın. Ortalama 10 gün, en uzun 18 gün ise ikisi arasındaki fark emniyet stokunun nedenidir. ERP’de mal kabul kayıtları düzenli girilmişse bu rakam elle hesaplanmadan raporlanabilir. Kayıtlar günlerce geç giriliyorsa önce o alışkanlığı düzeltmek gerekir, çünkü bütün hesap buna dayanır.
Yeniden sipariş noktası nasıl hesaplanır
Temel formül basittir.
Yeniden sipariş noktası = tedarik süresi boyunca beklenen talep + emniyet stoku
Beklenen talep, günlük ortalama tüketim ile tedarik süresinin gün sayısının çarpımıdır. Burada eşikle karşılaştırılan miktar, raftaki fiziksel stok değil serbest stoktur. Bloke, karantinadaki ya da başka bir iş emrine ayrılmış miktar, sipariş kararını yanıltır. Yoldaki açık bakiye sipariş ise tedarik süresinin içinde gelecekse hesaba katılır, aksi halde aynı kalem için tekrar tekrar sipariş verilir.
Emniyet stoku hesabı, varsayımsal örnekle
Aşağıdaki rakamlar bir sanayi bağlantı elemanının varsayımsal verileridir. Kendi kalemleriniz için aynı adımları geçmiş tüketim kayıtlarınızla yapın.
- Günlük ortalama tüketim 40 adet
- Günlük tüketimin standart sapması 12 adet
- Ortalama tedarik süresi 10 gün
- Hedeflenen hizmet düzeyi yüzde 95
Standart sapma, günlük tüketimin ortalamadan ne kadar saptığını gösterir. ERP’deki hareket geçmişinden ya da bir tabloda tek formülle çıkarılabilir. Yüzde 95 hizmet düzeyinin normal dağılım tablosundaki karşılığı yaklaşık 1,65’tir.
Emniyet stoku, bu sayıların birleşimiyle bulunur.
Emniyet stoku = 1,65 × 12 × √10 ≈ 63 adet
Yeniden sipariş noktası ise 40 × 10 = 400 adetlik beklenen talebe 63 adet eklenerek 463 adet olur. Serbest stok 463 adetin altına indiği anda sipariş çıkar.
Hizmet düzeyini yüzde 99’a çıkarırsanız katsayı yaklaşık 2,33 olur ve emniyet stoku 88 adede yükselir. Aradaki 25 adet, o son yüzde 4’lük güven için bağladığınız ek sermayedir. Bu yüzden hizmet düzeyi her kalem için aynı seçilmez. Bu karar bir sonraki bölümün konusudur.
Tüketimi düzenli olmayan kalemde, örneğin ayda bir iki kez çekilen yedek parçada, normal dağılım varsayımı iyi çalışmaz. Orada geçmiş talebin en yüksek olduğu dönemlere bakıp elle sınır koymak daha sağlıklıdır.
ABC sınıflandırması ile hangi kaleme ne kadar ilgi
Bütün kalemlere aynı titizlikle emniyet stoku hesaplamak mümkün olsa da gerekmez. Çoğu işletmede az sayıda kalem, toplam tüketim değerinin büyük bölümünü oluşturur. Sınıflandırma bunu görünür kılar.
Yöntem şöyle işler. Her kalemin son bir yıllık tüketim miktarını birim maliyetle çarpın, değeri büyükten küçüğe sıralayın ve kümülatif payı hesaplayın. Sonra kesim noktalarıyla üç gruba ayırın.
| Grup | Özelliği | Önerilen yaklaşım |
|---|---|---|
| A | Az sayıda kalem, yüksek tüketim değeri | Sıkı hizmet düzeyi, sık gözden geçirme, sık sayım |
| B | Orta sayıda kalem, orta değer | Standart kural, dönemsel gözden geçirme |
| C | Çok sayıda kalem, düşük değer | Basit kural, geniş tampon, seyrek sayım |
Kesim noktaları işletmeden işletmeye değişir. Yaygın bir örnekte A grubu, ilk yüzde 80’lik değeri veren kalemlerdir. Bu rakamı kendi verinizden doğrulayın. Bazı işletmelerde A grubu kalem sayısının yüzde 5’ine denk gelir, bazılarında yüzde 20’sine.
C grubunda şu mantık işe yarar. Kalem ucuzsa tampon büyük tutulur, çünkü fazla stok az nakit bağlar ama stok bitişi durdurur. Bir vida takımının bitmesi hattı durdurabilir, bunun maliyeti rafta bekleyen ucuz bir kutudan çok daha yüksektir.
Kalemin değeri düşük olsa da üretimi durduran bir parçaysa onu kritik sayıp A gibi yönetin. ABC yalnız para değerine bakar. Üretim, güvenlik ya da müşteri sözü açısından kritik olan kalemler ayrı işaretlenir.
ERP’de bu rakamları canlı tutmak
Bu hesapları bir kez Excel’de yapıp bırakmak, birkaç ay içinde geçersiz rakamlar üretir. Tüketim değişir, tedarikçi değişir, tedarik süresi uzar. İşin ERP’de yürümesi için şunlar gerekir.
- Her stok kartında yeniden sipariş noktası ve emniyet stoku alanı doldurulmalı. Alan boşsa sistem hiçbir kalem için uyarı üretemez.
- Uyarı serbest stoka bakmalı. Fiziksel stoku izleyen bir uyarı, bloke ve ayrılmış miktarı saymadığı için geç kalır.
- Eşikler periyodik yenilenmeli. A grubunda her ay, B grubunda her çeyrek, C grubunda yılda bir yeniden hesaplamak makul bir düzen olabilir. Sıklığı işletmeniz belirler.
- Uyarı satın alma talebine bağlanmalı. Eşiğin altına inen kalem, onay akışına giren bir talep üretirse bilgi kimsenin gelen kutusunda kaybolmaz. Bu akışı ERP ile satın alma süreçlerinin otomatikleştirilmesi yazısında ayrıntılı anlattık.
- Mamul ve yarı mamul ayrı düşünülmeli. Üretimde hammadde için eşik, ürün ağacından gelen ihtiyaca göre hesaplanır. Bu bağlantıyı üretim ERP’sinde MRP, reçete ve iş emri yazısında bulabilirsiniz.
Eşiklerin güvenilir olması stok kartlarının doğru olmasına bağlıdır. Birim, tedarik süresi ya da kalem kodu hatalıysa bütün hesap yanlış çıkar. Bu konu için ana veri yönetimi ve stok kartı veri kalitesi yazısına bakın. Sayım farkı ise hesabın bir başka girdisini bozar. Sayım düzeni için döngüsel sayım ve sayım farkı yönetimi yazımızı okuyabilirsiniz.
Sık yapılan hatalar
- Tüm kalemlere aynı emniyet stoku yüzdesi uygulamak. Her kalemin talep dalgalanması ve tedarik süresi ayrıdır.
- Tedarikçinin söylediği süreyi gerçek süre saymak. Mal kabul kayıtlarındaki ölçülen süreyi kullanın.
- Mevsimsel kalemde yıllık ortalama kullanmak. Yaz aylarında iki katına çıkan bir kalemde yıllık ortalama, en yoğun dönemde stoksuz bırakır.
- Yeni ürünü hesaba katmamak. Geçmişi olmayan kalemde hesap yapılamaz. İlk aylarda elle sınır koyup veri biriktikçe hesaba geçin.
- Bir kez hesaplayıp bırakmak. Tedarik süresi uzamışsa eşik de yükselmelidir.
Sıkça Sorulan Sorular
Emniyet stoku ile minimum stok aynı şey mi?
Çoğu işletmede bu iki terim birbirinin yerine kullanılır ancak aynı değildir. Minimum stok sabit bir alt sınırdır ve genellikle tecrübeyle belirlenir. Emniyet stoku ise talep dalgalanması, tedarik süresi ve hedef hizmet düzeyinden hesaplanır. Hesaplanan değeri minimum stok alanına yazarak aradaki farkı kapatabilirsiniz.
Yeniden sipariş noktasına ulaşınca ne kadar sipariş vermeliyim?
Eşik, siparişin ne zaman verileceğini söyler, ne kadar verileceğini söylemez. Miktar için tedarikçinin asgari sipariş adedi, paletleme, nakliye maliyeti ve stok tutma maliyeti birlikte değerlendirilir. Bazı işletmeler sabit miktar, bazıları da belirli bir seviyeye tamamlayacak şekilde sipariş verir.
Tüketimi çok dalgalı olan kalemler için bu formül yeterli mi?
Normal dağılımı izlemeyen, yani ayda birkaç kez ve büyük miktarlarla çekilen kalemlerde formül yanıltabilir. Bu kalemleri ayrı bir grupta toplayın, geçmiş tüketimin en yüksek olduğu dönemlere bakın ve gerekirse müşteriyle sipariş öngörüsü paylaşın.
ABC sınıflandırması ne sıklıkla yenilenmeli?
Sabit bir kural yoktur. Ürün karmasının hızlı değiştiği işletmelerde üç ayda bir, istikrarlı olanlarda altı ayda ya da yılda bir yenilemek yaygındır. Yeni bir müşteri ya da ürün hattı geldiğinde sırayı beklemeden yeniden çalıştırmak iyi olur.
Emniyet stoku yüksek tutmak neden sorun?
Rafta duran her kalem, stok tutma maliyeti doğurur. Bu maliyette bağlanan sermaye, depo alanı, sigorta ve raf ömrü olan kalemlerde bozulma riski bulunur. Emniyet stokunu büyütmek stoksuzluğu azaltır ama nakit akışını ve stok devir hızını kötüleştirir. Hedef, bu ikisi arasında kalem bazında bilinçli bir denge kurmaktır.
Hizmet düzeyini kalem bazında farklı belirlemek mümkün mü?
Evet, önerilen de budur. Müşteriyi ya da üretimi durduran A grubu bir kalemde yüksek, kolay temin edilen C grubu bir kalemde daha düşük hizmet düzeyi seçilebilir. Bu, toplam stok yatırımını sınırlı tutarken önemli kalemleri korur.
Başlamak için
Emniyet stoku ve yeniden sipariş noktası bir kez hesaplanıp unutulacak rakamlar değildir. Tedarik süresi gerçek verilerle ölçülür, kalemler ABC ile gruplanır ve eşikler serbest stoka bakan bir uyarıyla satın almaya bağlanırsa stoksuzluk ve atıl stok birlikte azalır.
Bu akışı sizin kalemlerinizle nasıl kuracağınızı görmek için ücretsiz keşif görüşmesi isteyebilir veya Qera ERP ürün sayfasını inceleyebilirsiniz. Size hazır bir demo göstermiyoruz. Kendi verilerinizle çalışan bir sistem gösteriyoruz. Ayrıntı için kendi verinizle demo sayfasına bakabilirsiniz.